Kerkelijk erfgoed in een stad die snakt naar stilte
Wat heeft kerkelijk erfgoed ons vandaag nog te vertellen? Die vraag stelde historicus en theoloog Dick Wursten tijdens de Open Monumentendag op zondag 14 september 2025. Hij beklom de kansel van de protestantse kerk De Brabantse Olijfberg in Antwerpen, die een week eerder na een lange restauratie opnieuw was geopend.
Nietzsche: een profetische blik
Aldus sprak Friedrich Nietzsche in 1882 (Die fr๖hliche Wissenschaft, boek 4, nr. 280):
Ooit, en waarschijnlijk binnenkort, zal er behoefte zijn aan wat vooral onze grote steden missen: stille, ruime, uitgestrekte plaatsen om na te denken, plaatsen met hoge, lange zuilengangen, waar verkeerslawaai en verkoopspraatjes niet doordringen, waar met grote fijngevoeligheid zelfs de priester het hardop bidden zou verbieden.
Bouwwerken en andere inplantingen (Anlagen), die als geheel de verhevenheid van het zich bezinnen en afstand nemen uitdrukken.
De tijd is voorbij waarin de Kerk het monopolie van het nadenken bezat, waarin de vita contemplativa altijd ook vita religiosa moest zijn.
Alles wat de Kerk gebouwd heeft, drukt dit uit. Zelfs ontdaan van hun kerkelijke bestemming spreken deze gebouwen nog een te pathetische en bevangen taal huizen van God zijn het, schouwtonelen van een bovenwereldlijke omgang.
Ze voldoen niet aan de criteria van de gebouwen die wij nodig hebben.
Wij, godloze mensen, kunnen in deze gebouwen onze gedachten niet denken. Wij willen ons in steen en plant[1] vertaald zien. Wij willen in onszelf wandelen[2], wanneer wij in deze hallen en tuinen vertoeven.
Veel zou ik hierover kunnen zeggen en eigenlijk wil ik dat ook. Hoe profetisch is Nietzsche hier, hoe to the point. Een eeuw voor de socioloog Ray Oldenburg met het begrip third places kwam, beschreef Nietzsche die al, en heeft hij hun onmisbaarheid voor de mens gepeild.
Third places: ongedwongen bezinningsplaatsen in de stad
Third places zijn plaatsen, aanwijsbaar op de stadsplattegrond en gepland:
- Die niet samenvallen met thuis (first place)
- Die niet samenvallen met de werkplek (second place)
Het zijn plekken waar mensen naartoe kunnen gaan, alleen of in groep, zonder ander doel dan er te zijn. Ruimten waar ontmoeting gebeurt, waar betrokkenheid ontstaat en gemeenschapszin groeit. Plekken waar je Nietzsche ziet het nog dieper dan Oldenburg afstand kunt nemen (bei Seite gehen), niet gestoord door het rumoer van de wereld. Om na te denken, je te bezinnen een verheven bezigheid, verheffend ook.
Third places dat moeten gebouwen zijn. En ook andere inplantingen (Anlagen: alles wat men in de stad aanlegt, stadsontwikkeling dus). Zulke plekken moeten ruim en uitgestrekt zijn. Je hebt ruimte nodig om je denken te verruimen, om jezelf en daarmee ook de wereld om je heen te verheffen. Zuilengangen horen daarbij: je moet er kunnen rondwandelen. Nietzsche, peripateticus als hij was, wist dat gedachten vaak al wandelend geboren worden.
Kerkgebouwen als third places
Kerkgebouwen?
Ja, dat waren ooit third places zeker.
Maar, zegt Nietzsche, ze werken niet meer, althans niet voor de godlozen. Ze zijn te vol van religieuze invulling. Hun muren, kunstwerken en aankleding spreken een te pathetische, te bevangen taal. Het religieuze pathos zit in de muren, de aankleding, de kunstwerken. Die ruimtes zijn niet leeg genoeg. Zelfs als je ze zou herbestemmen ja, Nietzsche is wel visionair blijft dat gelden. Je kunt er niet vrij denken, want visueel is het er niet stil genoeg.
That hurts zeker in 1882. Maar ook nu.
Toch wil ik hierbij een kanttekening maken. Het kerkgebouw van de Brabantse Olijfberg nu gerestaureerd is stiller dan ooit: ruim, licht en uitgestrekt. Zuilengangen ontbreken, maar er is een tuin. Een plek om te wandelen en te vertoeven, om de reis naar binnen aan te vangen.
Afstand nemen om zo dichter te komen bij het geheim van het leven.
Over de auteur
Dr. Dick Wursten (1960) is historicus en theoloog. Hij werd in 1986 predikant in Antwerpen, werkte vanaf 2001 als godsdienstleerkracht en was vanaf 2009 inspecteur en pedagogisch begeleider. Zijn werk speelt zich af op het grensvlak van religie en cultuur. Sinds 2024 is hij met emeritaat.
[1] So wie die Pflanze nur in einem bestimmten Boden gedeiht, so gedeiht auch der Mensch nur unter bestimmten Bedingungen. (Also sprach Zarathustra). Cultuurbinding, verworteling.
[2] Nietzsche is een peripateticus (zoals Aristoteles): gedachten ontstaan al wandelend. Tegelijk is het nadenken, het zich bezinnen, ook een innerlijke wandeling in uns spazieren gehen. Een rondwandelen in jezelf, een verkennen, waarbij beelden, herinneringen en zelfs gasten (indrukken, ervaringen) met je meetrekken en gaandeweg aan het licht komen.
