Korte Metten: Een kogel voor de democratie

De Amerikaanse activist en oprichter van Turning Point USA, Charlie Kirk, werd op 10 september doodgeschoten tijdens een evenement aan Utah Valley University. Op de kogelhulzen stond naar verluidt: ‘Hé fascist! Vang!‘ De gouverneur sprak van een politieke aanslag. Maar wat zegt zo’n kogel werkelijk – over Amerika, over polarisatie, en vooral: over de staat van de democratie?

Dat Kirk polariseerde, valt niet te ontkennen. Voor zijn aanhangers was hij hét symbool van conservatief Amerika; critici zagen in hem vooral een racist, xenofobe stem en extremist. Zelf verdedigde Kirk zich met de woorden: ‘Onenigheid is een gezond onderdeel van onze systemen.’ En hoe hartgrondig ik het ook oneens ben met zijn controversiële uitspraken, daarin moet ik hem gelijk geven. Tijdens mijn studietijd in Utrecht zei een professor eens: ‘Democratie is het recht om luid en duidelijk met elkaar te botsen.‘ Een uitspraak die me sindsdien is bijgebleven.

Met elke kogel op een politicus of opinieleider sterft de democratie een beetje

De kogel die Kirk trof, was niet simpelweg een argument. Het was een weigering tot dialoog. Dader Tyler Robinson schreef weliswaar het woord ‘fascist’ op de kogelhuls, maar het fascisme in zichzelf weigerde hij onder ogen te zien. Precies daar wringt het in een democratie. Fascisme begint niet pas bij dictatoriale structuren, maar bij de gedachte dat de andersdenkende geen bestaansrecht meer heeft.

Elke kogel op een opinieleider of politicus is een kogel op de democratie zelf. Met elk schot sterft zij een beetje.

God aan je zijde?

Als theoloog vraag je je dan onvermijdelijk af: waar was God in dit verhaal? Die vraag maakt het alleen maar ingewikkelder. Kirk was een uitgesproken conservatief christen. Robinson groeide op in de mormoonse traditie van de Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. Beiden meenden de waarheid aan hun zijde te hebben. Beiden geloofden vanuit die waarheid het goede te doen.

Wat als de ene mens de andere doodt omdat hij denkt God of de mensheid daarmee een dienst te bewijzen?

Maar wat gebeurt er wanneer de ene mens de ander doodt omdat hij denkt God of de mensheid daarmee een dienst te bewijzen? Robinson zou zeker de enige niet zijn. De geschiedenis is doorspekt van kruistochten en oorlogen waarin religies en ideologieën werden ingezet als heiliging van het eigen gelijk. En blijkbaar hebben we ons lesje nog altijd niet geleerd.

Wat als onze waarheid betekent dat de ander moet zwijgen – desnoods voorgoed? Dan verliezen we de kern van het evangelie uit het oog. Heb uw naaste lief. Vergeef elkaar. Maar wij voegen daar maar al te graag aan toe: zolang je tot mijn kamp behoort.

Woorden in plaats van kogels

Rechts roept nu: ‘De kogel kwam van links.’
Een begrijpelijke poging om de schuld in het juiste kamp te leggen, maar toch iets te kort door de bocht. De dader stond niet bekend als een extreemlinkse activist. Hij was een slimme jongen uit een Republikeins gezin, die naast studeren en online gamen ook schiettraining volgde. De vraag is dus niet: van welke kant kwam de kogel? De echte vraag is: waarom was er in vredesnaam überhaupt een kogel? En hoe voorkomen we dat wapens de plaats innemen van woorden?

Mijn oudste zoon was er niet goed van, die beelden van Kirk. Een jonge man spreekt een menigte toe – en dan ineens: paf.

Nu kun je zeggen: ‘Ja maar, wij leven in Europa. Wij hebben geen vrij wapenbezit. Zulke dingen gebeuren bij ons niet.’ Maar wie dat zegt, houdt zichzelf voor de gek. De dood van Pim Fortuyn (2002) en Theo van Gogh (2004) staan immers nog vers in ons geheugen gegrift.

Polarisering afdoen als Amerikaans probleem, zou eveneens een zwaktebod zijn. Ook hier verliezen we steeds meer het vermogen om verschil te verdragen. Om te luisteren zonder te schieten – misschien niet met kogels, maar toch zeker met woorden.

Democratie begint niet bij de stembus

Kirks stem is tot zwijgen gebracht. Hem tot held of heilige verklaren, zoals sommigen nu doen, zou te ver gaan. Zijn uitspraken over wapenbezit, ‘omvolking’, ras en joden getuigen niet bepaald van naastenliefde. Maar hoezeer je ook met hem kunt botsen, één uitspraak blijft hangen: ‘Onenigheid is een gezond onderdeel van onze systemen.‘

Democratie begint niet bij de stembus, maar bij het vermogen de ander als mens te zien

Democratie begint niet bij de stembus. Democratie begint daar waar de Samaritaanse vrouw een stem krijgt, waar de Farizeeër tegenspraak ontmoet, waar de Judas in onze kring wordt benoemd, en waar wij weigeren te buigen voor de Farao’s en Herodessen van onze tijd. Democratie begint bij het vermogen de ander als mens te zien. Wie daar faalt, plant de kiem van fascisme.

Daarom is de dood van Charlie Kirk niet alleen een tragedie voor zijn volgelingen of zijn familie. Het is een spiegel voor ons allemaal.

Over de auteur