We leven in onrustige tijden: woningnood, klimaatverandering, asielcrisis, groeiende ongelijkheid, oorlogen in Oekraïne en Gaza/Israël, en de dreiging van machtspolitiek. Uitdagingen die ons soms te boven gaan, maar waarvoor we toch verantwoordelijkheid dragen. Juist nu hebben we waarden, moed, hoop en vertrouwen nodig. Mensen die ons daarin voorgaan — soms met grote persoonlijke offers. Een van hen is de Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer.

De diepe rivier (1994) is een diepzinnige roman over de zoektocht naar betekenis, het omgaan met verlies en de grenzen van religie. Via diverse personages laat de Japanse schrijver Sh?saku End? (1923–1996) zien dat spiritualiteit vele vormen kent, en dat compassie misschien wel de meest fundamentele menselijke waarde is – voorbij dogma’s en doctrines.

Verzet ken ik uit de jaren ’80 van de grote landelijke demonstraties, toen honderdduizenden Nederlanders de straat op gingen om te protesteren tegen onder meer de kernbewapening. Later leek het verzet wat verstomd, maar vandaag is het terug van weggeweest: bijvoorbeeld in de demonstraties van Extinction Rebellion en de pro-Palestinademonstraties. Verzet komt weer in beeld, maar hoe zit dat met overgave?

Hadewijch, de middeleeuwse mystica die in het Middelnederlands hartstochtelijk schreef over de liefdesrelatie tussen God en mens, was literair actief in het midden van de dertiende eeuw in het voormalige hertogdom Brabant. Vier werken staan op haar naam: Visioenen (inclusief het addendum Lijst der volmaakten), Brieven, Liederen (ook bekend als Strofische Gedichten) en Rijmbrieven (of Mengeldichten). In dit veelzijdige oeuvre staat de Minne centraal: de goddelijke liefde die de mens uitnodigt tot een leven van contemplatie en minnedienst.

In dit artikel toont Marianne Vonkeman dat geestelijke weerbaarheid niet begint bij wilskracht of controle, maar bij ontvankelijkheid. Mystieke bronnen zoals Teresa van Avila, Meister Eckhardt en Etty Hillesum leren dat in de leegte van onze ziel een bron van Godsverlangen schuilt – en daarmee een kracht die niet kapot te krijgen is.

“We hebben zingende het kamp verlaten.” Op 7 september 1943 werpt Etty Hillesum een briefkaart met deze laatst bewaarde woorden uit een volle goederenwagon op weg van Westerbork naar Auschwitz. Wonderlijk, want kort daarvoor noemt zij Westerbork nog een ‘hel’ waarin het lachen je vergaat en zelfs een ‘zonde’ zou zijn (Het Werk 2012, 686–689). Hoe kan het dat zij en haar Joodse lotgenoten met opgeheven hoofd hun ondergang tegemoetgaan? Is hun zingen een vorm van overgave, of juist verzet? Of gaan die bij Etty Hillesum hand in hand?

De Belgische filosoof Louis Dupré (1925–2022) – internationaal geroemd om zijn werk over moderniteit en religie – hield jarenlang dagboekaantekeningen bij over wat hem innerlijk bezighield: denken, lezen, bidden, luisteren. Recensent Jan Venderbos verdiepte zich in deze bundel boordevol hersenspinsels – een selectie uit de periode 1971–2008.